143
De
sceuastica
artis.
"falli
credebant.
Quibus
balnearia
sine
igni
calefiunt,
spiritus
in
illa
feruens
loco
aestuanti
infunditur.
Hic
per
riuos
lapsus
non
aliter
quam
igne
subdito
parietes
&
vasa
balnei
calefacit:
omnis
denique
frigida
transitis
mutatur
in
calidam,
nec
trahit
saporem
euaporatio
quia
clausa
perlabitur."
Haec
ille
ibi,
ad
quę
etiam
alludit,
respicitque
epistola
87.
vbi
in
delicias
balneorum
Romanorum
inuectus
scribit,
aquam
argenteis
epistomiis
fundi,
&
per
gradus
cum
fragore
labi,
item
recentem
semper
veluti
ex
calido
fonte
currere,
etc.
Scribit
Baccius
organis
hydrau¬
licis
aquam
in
summum
euectam
fuisse,
effusamque
in
piscinam,
vnde
in
subiectum
frigidarium,
post
ex
hoc
in
tepidarium,
tandemque
caldarium
sit
illapsa;
&
hoc
impositum
fuisse
strato
hypocausti:
Sed
tepidarium
va¬
poribus
caldarii
incaluisse,
quae
ratio
difficulter
intelligi
potest,
meliusque
fuerit
ad
tepidarium
ex
hypo¬
causi
communi
perducere
calorem,
qui
prolixiore
via
satis
refringitur,
&
imbecillior
ad
abenum
illum
peruenit.
Senecę
verba,
quia
illustrantur
simili
in
natura
exemplo
apertiorem
quidem
habent
sensum,
veruntamen
qui
dupliciter
queat
exponi.
Proponitur
terra
fistulosa,
&
sub
ea
aestuarium,
cuius
calore
meatus
riuique
fontium
foueantur;
idque
siue
per
ipsum
focum
tendant
canales,
siue
prętereant
superiore
situ.
Ars
similiter
excogitauit
fistulas
easque
ex
aere
tenui,
vt
incalescere
citius
queant.
Has
contorsit
in
for¬
mas
varias,
modo
miliariorum,
modo
draconum,
licet
aliqui
dracones
vocent
ipsas
anguino,
serpentinove
ri¬
tu
contortas
fistulas;
Et
verisimile
est,
vestitas
eas
fuisse
inductasque
foris
aere,
vt
constaret
Draconi
imago,
cuius
venter
tanquam
in
animalibus,
gyris
intestinorum
aereorum
fuerit
turgidus.
Ita
gyri
milliarii
in
huius
vasis
formam
coniecti
potuerunt
amicti
esse:
Sed
illud
dubium
habet,
quomodo
ad
eos
peruene¬
rit
tantus
calor,
citra
vestiturae
laesionem?
Cur
non
vt
in
terra,
ita
&
balneo
nudis
ignibus
fistulę
sunt
ex¬
positae?
An
non
tantum
nudo
igni
abena
patebant,
sed
&
aqua
feruida
in
ipsis,
vt
vno
eodemque
aestuario
&
aqua
calida
funderetur,
&
spiritus
seu
vapor
fornicibus
exceptus
inde
per
tubos
in
balnea
deriuare¬
tur?
Nam
hac
ratione
semper
expirantè
aheno
coacti
sunt
vapores
se
subducere
tanquam
in
folle
Aeo¬
lio.
Puerile
fortasse
fuerit
fingere
serpentinos
ductus
flammis
feruefactos,
vt
incidentes
aquas
ita
proatus
per
flatum
follibus
aërem
halasse,
quanquam
hoc
ipsum
sic
potuerit
procurari
absque
absurdo
commento.
lmo,
inquies,
si
ignis
nudus
dracones
attigit,
non
fuerunt
in
caldario
peculiari
supra
hypocaustum,
sed
in
hoc
ipso,
vt
ita
cum
magno
fragore
transierint,
vt
solet
excitari
turba,
strepitusque
frigido
aqueo
&
ca¬
lido
igneo
commissis.
Verùm
ille
sonus
per
gradus
delabentium
aquarum
fuit,
cum
prius
in
altum
eductę
fuissent
machinis
etesibicis,
vt
lib.
10.
docet
Vitruuius.
Itaque
ahena
imposita
hypocaustis
perinde,
vt
in
vaporariis
nostris,
licet
alia
fornacum
forma,
adhuc
concipimus.
Accedit
Vitruuii
annotatio
de
tribus
abenis
super
hypocausto,
licet
dicere
queas
dispositionem
Vitruuianam
absque
fistulis
fuisse.
Sic
ergo,
discimus
a
Romanis
olim
ahena
mutata
esse
milliariis
&
draconinis
formis,
in
quibus
fistulae
dispositae
contortaeque
subinde
aquam
calidam
funderent:
Eas
autem
formas
impositas
hypocausto
hinc
incaluis¬
se,
interim
ad
tepidarium
à
latere
pertingente
pręfurnio,
aut
camini
ductu,
vt
abenum
huius
quoque
nonnihil
caloris
conceperit.
Et
haec
vna
ratio
est,
eaque
simplex:
altera
coniungit
fistulis
feruentem
aquam
foris
in
aheno.
Tertia
fistulas
nudas
firmo
luto
munitas
in
ipso
hypocausto,
ignique
collocat:
Quarta
includit
quidem
eas
ahenis,
sed
nihilominus
prunas
in
ea
coniicit,
vt
fistulae
ab
imo,
&
desu¬
per
incalescant.
Prima
&
secunda
congruunt
operi
Romano,
etiam
hoc
argumento,
quod
aere
tenui
confectae
scribantur
fistulae,
quod
nudis
ignibus
non
potest
diu
resistere.
Tertia
vero
&
quarta
propius
ad
Empedoclis
sententiam
de
Thermis
accedunt.
Chymicus
adiecerit
modum
quintum;
eumque
non
tantum
calidae
simpliciter
aquae
consilio,
sed
&
medicatae
ad
lauacra
&
potum.
Sicut
enim
extinctio
Chalybis
&
aeris
aliquam
impressionem
relinquit
in
aqua,
ita
&
iste
transcursus
serpentinus.
Quocirca
ferratas,
aeneasque
aquas
ita
praestabimus
copiosas.
Nec
hoc
fine
solo
fuerit
contentus
artifex.
Nam
in¬
uentio
eius
structurae
viam
monstrat
ad
concinnanda
similia
in
metallorum
&
hydrargyri
repurgatio¬
ne
aut
etiam
conuersione.
Nonnulli
ita
compendium
sumtuum
quaesiuerunt
in
excoquenda
salis
gratia
muria;
seu
sale
per
coagulationem
faciendo.
Quia
enim
ferreae
machinae
fistulis
anguinis
instructae,
vbi
semel
excanduerint,
immissis
paucis
prunis
diu
feruorem
retinent,
interim
continenter
transcurrente
aqua,
quae
calefacta
citius
percoquitur
atque
etiam
interim
consumitur
diuaporando
resoluta
partè
aquosiore:
ad
salis
addensationem
propior
via
est.
Talem
machinam
vidimus
in
aedibus
Adami
Geysii
Herbipolitani,
quae
nec
milliarii
nec
draconis,
sed
columnae
formam
habebat,
eratque
ex
solido
cras¬
soque
ferro
arte
fusoria
facta.
Sed
vt
excandescat,
includenda
furno
est,
&
postea
intus
quoque
prunis
farcienda,
cineribus
per
plantam
se
subducen¬
tibus.
Eodem
ingenio
abenum
fistulatum
ex¬
cogitabimus,
idque
non
prunis,
sed
aqua
re¬
plebimus,
foris
expositum
flammis,
à
quibus
incalescat.
A.
Ferrea
columna
opere
fusorio
facta,
&
satis
crassa.
B.
Caput
ductus
serpentini,
quod
prominet,
vt
tubus.
Ipsi
vero
anguini
ductus
intus
latent,
&
ex
altera
parte
circa
pedem
fi¬
stulae
columnaris
prodit,
Haec
columna
super
trabibus
ferreis,
aut
lapidea
crate
firma
collo¬
canda
est,
&
deinde
furno
vestienda,
vt
indicat
C.
litera.
Vt
aqua
illabatur,
tubus
infundibili
specie
in
margine
adiectus
est,
&
potest
etiam
aliter
idem
effectum
reddi.
Iste
tubus
notatur
D.
Charactere.
Addita
sunt
in
imo
spiracula
&
ostium
cineritii.
Furnus
hic
carbonibus
im¬
pletur;
ignis
per
ostium
submittitur.
Tandem
etiam
fistula
ipsa
in
furno
prunis
farcitur,
atque
ita
il¬
lapsa
image
58
Flatus
per
fistulas
cal¬
aefactas
fol¬
libus
immis¬
sus
vt
inca¬
lescat
&
hinc
per
tubulos
in
balnea¬
ria
perduca¬
tur.