180
D.
O.
M.
A.
COMMENTARII
CHYMICI
PARTIS
I.
LIBER
SECVNDVS
DE
PYROTECHNIA.
CAPVT.
I.
De
instrumentis
actiuis
seu
efficacibus.
PRotritum
est
inter
metallurgos
verbum,
bonum
excoctorem
illum
esse,
qui
ingeniose
queat
elementa
quatuor
temperare,
quòd
est
terram,
aquam,
aërem,
ignem
in
opere
excoctorio
venarum,
vt
profluat
metallum
absque
iactura
fe¬
liciter,
ita
accommodare,
vt
venarum
genera
requirunt,
quarùm
tanta
est
va¬
rietas,
vt
non
tyronem,
oscitantemue
hominem;
sed
longo
vsu
edoctum
per¬
itumque
magistrum
elaboratio
requirat,
qui
focus
terra
sua
formaque
industriè
instruat
&
fornacibus
adaptet;
postea
ignem
actualem,
potentialemque
(per
fluxus,
vti
vocant
&
caetera
additamenta)
admoueat
prudenter,
regatque
per
gradus
suos
circumspectè:
insuper
follibus
&
spiraculis
admittat
flatus,
diri¬
gatque
ex
vsu
venae,
&
operis
sagacis;
aquas
tandem
affundat
prunis,
fornacibus,
liquori,
ne
quid
inde
detrimenti
existat,
quanquam
nonnihil
sit
etiam
in
iam
factarum
massarum
restinctione,
vbi
attenden¬
dum,
ne
ex
mineris
aut
virtutibus
mineralium
aquis
saepe
concreditis
aliquid
peregrini,
noxaeue
acce¬
dat
metallis,
sed
potius
inde
meliora,
puriora,
tenerioraque
euadant
pro
cuiusque
metalli
natura,
Hoc
est
in
metallurgia
illud
ex
quatuor
elementis
temperamentum,
cuius
meminerunt
etiam
Geor¬
gius
Agricola
&
Matthesius
in
Sarepta.
Chymico
idem
dictum
esse
non
opus
est
demonstratione,
quandoquidem
ex
eius
officina
profluxit
metallurgia,
&
ipse
non
tantum
metallis
elaborandis
coga¬
tur
tale
adhibere
temperamentum;
sed
&
caeteris
pro
cuiusque
modo
&
natura.
Verum
enimuero
vt
in
reliquis
subtilitate
inuentionum,
ingenioque
administrationum
exuperat
vulgares
metallurgos,
ita
&
in
hoc
negotio.
Neque
enim
ignem,
aërem,
aquam,
terram
temperando
bonus
&
laudatus
per¬
bibebitur
artifex;
sed
potius
instrumenta
illa
efficacia
caloris
&
frigoris:
Et
deinde
istorum
socias
sub¬
ordinatasque,
quas
qualitates
passiuas
comparatè
quidem
vocant,
verùm
nec
ipsas
in
operando
inef¬
sicaces,
humiditatem,
siccitatemque,
vt
sic
formales
materialesque
potentias
in
elementis
haerentes,
atque
insuper
etiam
coelestes
studere
debeat
in
sua
potestate
habere,
quantum
concessum
est
homini,
&
artis
ratio
postulat.
Et
vt
de
coelestibus
viribus,
quas
motu,
lumine,
&
influxu
in
inferiora
sese
in¬
sipuare
contendunt,
primo
loco
dicamus,
non
est
negandum,
multum
eas
pollere
in
elementarium
regione,
in
quàm
tam
manifestè
lucem
demittunt
suam,
aliqua
etiam
astra
tam
euidentem
calorem,
vt
sensuum
testimonio
conuincatur,
si
quis
negare
velit.
Sunt
&
adeo
aperta
mutationum
à
luna
testimonia,
vt
sani,
aegroti,
homines,
bestiae,
plantae,
atque
etiam
tempora
&
dies
ferè
nullo
non
mo¬
mento,
iis
astipulari
cogantur,
&
iam
pridem
receptum
sit
in
schola
peripateticorum,
syderum
vi
ex
terra
&
aquis
attractos
halitus
vaporesque
fieri
materias
turbarum
&
tempestatum
in
aere
&
circa
terrae
marisque
superficiem:
solem
ventos
excitare
&
sistere,
qui
&
ipse
anni
partes
tam
euidenter
distinguit,
foecunditates,
sterilitates,
maturationes,
inquinationes
καθ'
αυτό
η
συμβεβηκος
procurat
vt
nihil
proclamatius.
Is
non
quidem
plantis,
animalibus,
mineralibus
potentias
&
naturam
conge¬
nitam
largitur;
sed
tamen
prouehere
potest
vt
felicius
nascantur.
Virtutes
και
δυναμεις
ipse
Saluator
in
coelis
statuit.
Statuit
&
motus
in
illis
perque
illas
efficaces
adeo
vt
euidentia
sua
vehementiaque
possint
homines
conuincere
non
procul
abfuturae
postremae
lucis.
Quis
sit
tam
demens,
vt
coe¬
lestes
potentias
neget?
Earum
vero
adminiculo
indigere
Chymicum
quoque
confitebitur,
qu¬
scie¬