187
De
Pyrotechnia
&
affinibus.
esse,
quam
vt
actùm
queat
producere:
Radiosum
vero
ex
certo
illapsu,
geminatione
exceptione,
pabulo
etc.
posse
&
ministrare
operibus
chymicis
&
flammam
quoque
prębere,
qua
in
sua
officina
vtatur
castius,
sanctius,
&
vtilius,
quàm
virgines
vestales
in
delubris
idolorum.
Ille
calor
fit
instrumentum
artis
ad
omne
opus;
sed
in
suo
subiecto,
nempe
radiis
debito
modo
exceptis
directisque
solutiones,
rectificationes
&
alias
operationes
poterit
procurare.
Quo
modo
vero
excipi,
&
dirigi
debeat
in
destillatione
per
parabo¬
lam
&
aliis
explicabitur.
A
motu
parùm
est
praesidii.
Nam
hoc
calida
quae
fuerant,
refrigescere
posse
cer¬
tum
est,
vti
&
philosophus
scribit
calida
in
sole
amplius
refrigescere,
quam
in
vmbra,
non
aliunde
nimirum,
quam
quod
motus
fiat
&
perflatio,
vel
quod
ambiens
educat
id,
quod
inest
vna
cum
spiritu.
Sed
hęc
hactenus:
Quamuis
ergo
species
caloris
propriis
nominib.
exprimere
non
possumus,
discribuntur
tamen
sub¬
iectis,
vt
calor
alius
caelestis
est,
veluti
solis,
&
lunae:
alius
elementaris,
in
simplicib.
aut
mixtis:
alius
ani¬
malis,
cuius
principium
ex
natura
seminis,
radix
vero
in
corde,
spiritu
&
sanguine
vel
analogis.
Aliae
distine¬
ctiones
sunt
huiusmodi:
calor
potentia
est
vel
actu:
(vel
potentialis,
actualis,
quomodo
&
ignis
discer¬
nitur):
siccus
vel
humidus:
masculus,
foemineus:
Gradus
primi,
medii,
vltimi:
naturalis,
violentus:
internus
&
insitus,
vel
externus
&
ambientis:
Igneus,
aereus:
Et
ratione
mediorum
in
chymia,
vbi
simul
gradus,
ca¬
lor
balnei,
cinerum,
arenae,
nudus:
Et
vernus,
aestiuus,
ex
comparatione
similium.
Veruntamen
in
istis
quoque
sui
sunt
gradus:
Est
enim
balneum
tepidum
aestuans,
feruens.
Et
in
oleo
aliud,
discrimen,
porro
est
occultus,
manifestus.
Alius
per
se
agit,
quod
suum
est,
alius
principaliter
agendi
ministrat,
vt
cum
sanguinem
ex
dispo¬
sito
alimento
facit
vi
cordis,
epatis,
lienis
etc.
vel
serram
fabricat
motui
artis
inseruiens.
Est
viuificatiuus,
est
destructiuus,
ille
etiam
conseruatiuus
&
generatiuus:
perfectiuus,
concoctiuus,
putrefactiuus,
Et
si
quae
sunt
huiusmodi,
quo
pertinent
etiam
societates
proprietatibus,
vt
calor
strutionibus,
qui
ea
facit,
quae
non
igneus:
calor
infernalis
etc.
caloris
differentiae
aliquae
indicantur
etiam
propriis
nominibus,
vt
tepor,
aestus,
feruor,
qui
est
caloris
excessus.
Chymicus
in
artificum
commentariis
comparationes
inueniet
plures,
veluti
est
calor
embryonicus,
qualis
est
in
vtero
materno
vitae
administer,
quo
excluduntur
etiam
pulli
tepore
fornacum,
&
sinus
muliebris.
Interdum
designatur
eo
gradu,
quo
manum
constanter
toleret,
nec
laedat:
quo
cera,
aut
plumbum
in
fluxu
detineatur:
quo
sol
in
leone
ardet,
qui
&
iuuenilis,
&
virilis;
vtpote
acrior,
quam
est
puerilis
aereus,
sanguineus,
qualis
est
solis
cum
in
ariete
permulcet
terras
in
nostro
climate:
ita
calor
auri,
calor
aeris,
quorum
ille
mitior,
hic
acrior.
Omnino
infinita
sunt
discrimina
temperamento¬
rum,
quibus
caloris
modus
laestimari
potest,
vbi
semper
qualitatum
tatio
sequitur
crasin
interiotem
&
sub¬
stantiam
misti.
Distinguitur
&
spaciis.
Aut
enim
prope,
aut
procul
admouetur
externus:
quomodo
&
internus
animantium
circa
cor
validior
est,
quam
in
extremis:
dextra
calidiora
sinistris
etc.
Iuxta
calo¬
ris
discrimina
distinguuntur
&
calida,
de
quibus
non
opus
est
prolixiore
sermone.
CAP.
V.
De
effectis
&
operationibus
caloris.
Caloris
in
se
&
primum
considerati
effectum,
esse
calefacere,
non
opus
est
demonstratione.
Itaque
etiam
inde
definiri
primum
potest,
quanquam
delicatulus
admodum
sit
Zabarella,
qui
putat
tunc
pene¬
idem
per
idem
definiri,
quasi
vero
idem
sint
causa
&
effectum
proprium,
nec
sine
absurditate
dicere
queamus,
lumen
esse,
à
quo
primum
illuminetur
perspicuùm,
motum
quo
moueatur
mobile:
doctorem,
qui
doceat,
aut
à
quo
doceantur
imperiti
indoctique
etc.
Sed
cùm
istud
primùm
caloris
opus
sit,
perinde
se
habebit,
vt
calor
ipse
secundum
existendi
rationem
&
gradus
&
caetera,
de
quibus
in
differentiis
dictum
est:
calor
enim
animalis
per
se
calefacit
pro
ratione
animalis,
ad
vitam
motumque
talem:
naturalis
naturaliter
&
sic
deinceps,
Propinquus
a.
id
efficit
validius,
remotus
imbecillius
si
caetera
sint
paria.
Variat
&
actio
mediis,
constantia,
interruptione,
pabulo
&
caeteris,
de
quibus
etiam
in
igni.
Multùm
n.
differt,
num
calor
igneus
calefaciat
ex
materia
solida,
aut
rara,
ferro,
lapide,
ligno,
stipula,
arundine,
aqua,
cinere,
arena
etc.
multum
quoque
est
in
spiraculis
&
ventorum
impulsu.
Ita
videndum,
per
se
an
ex
accidente
calefaciat;
igni,
potentiali,
an¬
actuali:
Et
sic
de
caeteris.
Temporis
calor
pro
diuersitate
incidentiae
radiorum,
collectionis,
directionis
etc.
item
diuersimode
calefacit:
sicut
calor
in
animali
sedato,
iracundo,
bilioso,
phlegmatico,
naturaliter,
pręter
naturaliter
affecto
variat,
ita
vt
aliquando
vix
moueat
tactum,
aliquando
acriter
feriat,
&
ita
commota¬
spiritum
habent
vehementiorem
calore,
aestuantemque.
Ita
se
habet
&
ratio
motus
&
quietis,
&
si
quę
si¬
milia
temperant,
remittunt,
intenduntque
calorem,
de
quib.
ista
monuisse
sufficiant,
cum
nequeant
percen¬
seri
singula.
Eo
pertinent
ista
philosophi:
calor
facile
afficit
parua:
calidiora
facilius
calefacit:
citius
paruum
spa¬
cium,
quam
magnum
etc.
quae
proportionalib.
caeteris
&
respondentib.
sunt
declaranda.
Secundo
calor
con¬
sideratur
respectu
misti,
quae
consideratio
specialis
est,
pertinetque
ad
qualitatem
elementarem
quàm
volunt
elementis
inesse
non
per
se,
sed
misti
causa,
vt
mutuo
agendo
patiendoque
per
contrarietates
in
mistis
alte¬
rabilibus
fiat
vnio
ista,
quae
usgis
vocatur.
De
hoc
accipiunt
definitionem
calidi,
quae
extat
apud
Aristotelem
in
2.
de
ortu
c.
2.
seu
contextu
θερμὸν
ἐστι
τό
συγκρῖνον
τὰ
ὁμογενή,
τὸ
γὰρ
διακρίνειν,
ὅπερ
φασὶ
ποιεῖν
τὸ
πῦρ,
συγκρί¬
νειν
ἐστι
τὰ
ὁμόφυλα.
συμβαίνει
γὰρ
ἀξαιρεῖν
τὰ
ἀλλότρια.
Quaerit
eo
capite
Aristoteles
principia
sensibilis
corporis;
quod
cum
intelligatur
secundum
sensum,
qui
Tactus
dicitur,
formas
contrarietatesque
tactiles
sibi
producendas
iudicat
nempe
primas
primum,
&
deinde
secundas,
vt
sic,
cum
de
alio
tactu,
actione,
pas¬
sioneque,
quibus
mistum
fit,
vti
&
demistione
egisset
libro
procedente,
hic
explicet
ex
mistione
dependen¬
tes
facultates,
doceatque
ex
his
etiam
elementorum
numerum,
generationes,
corruptiones,
transmutationes
mutuas,
&
tandem
mistiones,
quibus
addit
causas
istarum
mutationum
&
continuitatis.
Maximè
vero
cum
probare
vellet,
contrarietates
primas
in
elementis
esse
actiuas
&
passiuas,
vt
illa
possent
misceri
&
trans¬
mutari
mutuo,
definitiones,
calidi
frigidi,
humidi,
sicci
produxit.
Patet
itaque,
substerni
quidem
aliquid
mistionis
modo
per
dictas
contrarietatum
&
in
his
calidi
definitiones,
sed
principaliter
per
eas
explicari
na¬
turam
elementorum.
Quin
id
ipsa
desinitio
quodammodo
docet.
Si
enim
calidi
est
congregare
ea;
quae
sunt
eiusdem
naturae,
exclusis
caeteris,
quod
minime
facit
ad
misturam,
quae
ex
diuersis
constat
materiis.
Sanè
non
facit
Rr
3
2.
de
part.
an.
2.