189
De
Pyrotechnia
&
affinibus.
spiritu
vini,
aliísque
liquoribus,
postea
etiam
in
halitibus
&
vaporibus,
quae
istorum
naturam
partici¬
pant
aëris
scilicet
&
aquae
potissimum
merito,
quorum
vtrumque
humidum
statuitur,
tametsi
nos
nec
igneos
spiritus
excludamus.
Quod
autem
rarefactio
ex
motu
sit,
&
inde
calefactio,
aperte
dicit
Philo¬
sophus
in
I.
Meteor.
cum
scribit:
"Cum
autem
fertur
primum
Elemontum
circulo,
&
corpora
quae
in
ipso
sunt,
id
quod
in
inferiore
mundo
semper
est
propinquum
&
corporis
motu
disgregatur,
&
facit
caliditatem."
Illo
ergo
iudice
disgregatio
caliditatem
antecedit,
quae
postea
homogenea
ex
misto
resoluto
prouocare
potest,
vt
appe¬
titu
naturae
familiaris
confluant.
Ita
cum
terram
à
sole
calefacit.
(cap.
4.
lib.
I.
Met.)
motum
rarefactionis,
pręmittit
ex
illa
hypothesi;
Et
calor
quidem
excitatus
calefacit,
sed
motus
attenuat
&
duplicem
halitum
producit,
in
quo
seminaria
simul
caloris,
fiatque
duplici
principio
agente
halitus,
non
vno
quanquam
nigri
Philosophi,
qui
ab
experientia
&
plurimarum
rerum
vsu
instructi
turpitudinem
albedinis,
de
qua
Ouidius:
("Et
tu
palladiae
petitur
cui
fama
coronae
Candida
si
fuerint
corpora,
turpis
eris.")
Exuerunt,
&
veritatem
intellectus
sensuum,
oraculorumque
verorum
adminiculo
(iuxta
illud
peripate¬
ticum:
"Nihil
est
in
intellectu,
quin
prius
fuerit
in
sensu:
Et
oportet
intelligentem
phantasmata,
quae
ex
sensu
&
me¬
moria
prosiliunt,
speculari")
sunt
venati
consecutique,
non
tanti
esse
putent
illud
de
coeli
motu
&
rarefa¬
ctione
figmentum,
sed
compertum
habeant,
Solis
radios
non
esse
sine
spiritu
attenuante
&
resol¬
uente,
vti
nec
fulmina;
magnam
quoque,
partem
istius
exhalationis
deberi
subterraneis
potestatibus,
ad
quarum
loca
nec
coelum
nec
Sol
vnquam
penetrare
possunt.
"Flamma
est
ardor
spiritus
sicci",
inquit
ille.
Hic
spiritus
calore
armatus
&
calefacere
potest
&
resoluere.
Sed
facessat
haec
quaestio.
Satis
est
Chymicum
cognouisse
calorem
suum
posse
non
tantùm
calefacere
sed
&
resoluere
&
congregare,
non
quidem
hoc,
qua
calor
est,
sed
qua
in
subtili
spiritu
vel
aqua
est.
Itaque
hinc
concludit,
si
velit
corporibus
essentias
ho¬
mogeneas
producere,
se
non
debere,
ignaui
crassique
corporis
&
sicci
calorem
adhibere,
sed
humidi,
aërei
vel
aquei
subtilis
&
penetrantis,
&
totum
toto
tangentis
iuxta
sententiam
veritatis
&
Aristotelis.
Quod
si
calor
in
ea
substantia
est
actu,
bene
est;
sin
minus,
foris
adhibeatur.
A
sicco
crasso,
frigido,
tale
nihil
potest
expectare,
vti
nec
à
fugace
spiritu
sicco,
seu
halitu.
Hic
enim
praeteruolat,
nec
facit
impres¬
sionem
stabilem:
sique
violente
quid
procurat,
id
non
est
pro
arte.
Cum
item
intelligat
calorem
mini¬
strare
alicui
principaliter
agenti,
&
per
se
quidem,
quod
suum
est,
agere;
vti
&
materia
tenuis,
In
qua
est,
suum
efficit
tenuitate:
sed
effectum
iuxta
modum
&
naturam
principil
moderantis
praesidentisque
ex¬
pectandum
esse:
praeclarorum
operum
habebit
principium.
Nam
si
ex
rebus
seminalem
virtutem
cum
suo
subiecto
legitime
exceptam,
calore
conueniente,
ita
vt
spiritus
insitus
non
dissipetur,
sed
in
motum
saltem
incitetur,
demulserit;
promittere
sibi
fructum
similem
naturae
potest,
ad
cuius
quidem
actum
ille
nihil
contribuit,
sed
instrumento
caloris
rite
explicato
naturae
vim
promouit,
itaque
rexit,
vt
tandem
finis
artificem
non
destituat.
Neque
enim
is
duntaxat
artifex
est
&
aliquid
arte
facit,
qui
lecticam
&
sca¬
mnum
aliasque
externas
formas
compactu
materiarum,
aut
sculptura
similibusque
extruit,
sed
&
is,
qui
naturae
vim
industria
promouet
adminiculis
naturae
&
ingenii
&
caeterorum
instrumentorum.
In
hoc
principio
latet
aurificae
artis
&
transmutationis
metallicae,
aliorumque
corporum
fundamentum,
ne
quis
forte,
vt
albi
illi
Philosophi,
qui
suum
Aristotelem
vix
superficietenus
inspiciunt,
&
sub
pallio
la¬
titantem
limis
intuentur,
indeque
multa
in
Chymicos
declamant
putet,
illud
paradoxum
à
tota
exula¬
re
natura,
nec
consentaneum
esse
axiomatis
Aristotelaeis.
Caeterum
calor
etiam
misturas
peragere
dicitur
à
Zabarella,
quia
nimirum
sit
causa
coniunctionis
humidi
cum
sicco
in
misto,
dum
attenuando
faciat:
vt
siccum
humido
permisceatur,
&
quatenus
calor
est,
formam
misti
de
materia
prius
praeparata
per
alterationem
praeviam
educat:
quae
verba
&
febriculosa
sunt,
&
minime
sapiunt
Aristotelem.
Hic
enim
aperte
scripsit,
id
neutiquam
esse
caloris
opus,
sed
os,
qua
os,
effici
motu
eius,
quod
generat,
vtpote
parentis
&
seminis,
sicut
forma
serrae,
non
prodit
à
calo¬
re
ignis,
sed
motu
artificis
per
instrumentum
inductum,
Ideae
seu
principii
pridem
ab
experientia
du¬
cti,
&
intellectu
comprehensi.
Deinde
frigido
quidem
ille
tribuit
congregationem
similium
&
dissi¬
milium,
seu
potius
confusionem
quandam
&
aggregationem
in
cumulum
indiscretum,
sed
humido
re¬
ctius
potentiam
terminationis
à
sicco
accipiendae
quanquam
per
se
diffundatur
interminate:
sicco
ve¬
ro
terminandi
facultatem.
Concedit
itaque
Chymicus,
calorem
posse
ad
mistionem
facere,
sed
instrumen¬
taliter,
&
κατά
συμβεβηκος.
Qua
enim
siccus
est,
terminat,
humidus
neutiquam:
Qua
item
altioris
princi¬
pii
potestati
famulatur,
potest
formas
producere:
sine
illo
non
potest.
Ita
attenuat
&
rarefacit
non
ex
se,
sed
materiae
tenuis,
quam
humiditati
iunxerat
Aristotelis,
praesidio.
Et
tamen
tanta
caloris
aptitudo
cum
sit,
tantaque
dexterias,
amanda
exoptandaque
eius
praesentia
in
mistione
est.
Nam
vbi
non
est
ca¬
lefactio,
omnia
frigent.
Vbi
frigent
omnia,
vel
confusae,
consopitaeque
haerent
&
silent
potestates,
vel
agente
frigore
corruptio
sequitur.
Est
enim
frigus
destructiuum.
Itaque
calor
vt
ex
diuersis
vnitis
mistio¬
fiat,
multum
momenti
praestat,
sed
vt
in
misto
emergat
etiam
forma
ossis,
carnis,
ferri,
&c.
seruiliter
pro¬
curat,
dum
principio
priori
ad
substantiam
singularem
tendenti
suam
locat
operam.
Etiam
hinc
multa
pulcherrima
potest
extruere
Chymicus,
siue
mistum,
qua
mistum
spectes,
siue
qua
aliquod
singulare,
vt
aurum,
aes,
hydrargyrus,
sal,
sulphur
&
similia.
Meminerit
tamen,
summum
calorem
misti
esse
destru¬
ctiuum
tum
subalternantibus
facultatibus,
tum
quia
nimis
calefaciendo
virtutem
principalem
vel
im¬
pedit;
vel
dissipat
&
extra
modum
caloris
naturaliter
requisiti
ponit.
Ideo
non
operabitur
sine
arte
&
prudentia,
quae
supponit
sufficientem
rerum
notitiam,
vt
sciat,
quid
quaeque
ferre
possit
&
quid
sibi
fieri¬
postulet.
Quo
deteriores
sunt
Paracelsi
feces
illae
impurissimae,
quae
in
Chymiam
ex
mechanico
inuo¬
lant,
cumque
nullam
intelligant
naturam,
omniaque
per
vim
trahant
ad
sua
somnia,
&
sputa
virulenta,
quae
ex
Paracelsi
cloacis
sorbuerunt,
non
immerito
destruunt
plura,
quam
construunt,
&
quod
quaerunt,
non
inueniunt,
tandemque
inter
coruos
temeritatis
poenam
luunt.
Sed
pergamus
in
effectis
caloris.
Multa
extant
apud
Aristotelem
effata,
quae
explicanda
sunt
iuxta
rationem
praesentis
materiae,
quam
tractat
Rr
4