193
De
Pyrotechnia
&
affinibus.
An
autem
vt
naturae,
ita
Chymistarum
proprium
instrumentum
sit
ignis,
sicut
scriptum
reliquit
Dornaeus,
vasaque
non
instrumenta
Chymistica
sed
post
fornaces
materiae
substantiaeque
locum
alte¬
rum
obtineant,
quomodo
natura
vtitur
cauernis
&
globo
terrae
facile
est
iudicatu.
Ars
abiuncta
à
ma¬
teria
est,
diciturque
principium
effectiuum,
sed
in
alio.
At
natura
in
ipso
est,
quod
fit,
quod
dum
alicubi
existit
tanquam
in
loco,
euenit
etiam
ipsam
loco
includi,
tanquam
matrici
&
ergasterio
suo,
vnde
sup¬
peditentur
necessaria.
Forma
artis
est
in
artifice,
cum
quo
officinam
subit.
Sed
cum
is
non
operetur
si¬
ne
natura
certo
modo
comprehensa,
necesse
est,
vt
mundanae
constitutionis
exemplo
ipse
quoque
sibi
construat
cauernas,
matricesque,
sed
non
rudes
&
fortuitas,
sed
ingeniosas
ad
melius,
citiusque
produ¬
cendum
in
actum
naturam,
&
motum
absoluendum,
quam
solet
euenire
in
cauitatibus
&
vulcaniis
terrae.
Ministrant
ad
hoc
ei
vasa
varia,
variaque
supellex
Chymica,
tum
mero
seruitio,
tum
etiam
aliqua
agendi
potestate.
Vtraque
tamen
habent
rationem
Organi
seu
instrumenti,
aut
causae
adiuuantis,
sed
illa
nude
duntaxat,
haec
etiam
efficaciter,
perinde
vt
natura
corporum
viuentium
vtitur
calore
&
spiri¬
tibus
non
nihil
ad
opus
conferentibus,
vti
&
ventriculo,
epate,
&
similibus,
sed
quolibet
agente,
conue¬
nienter
suae
facultati.
Sunt
ergo
quaedam
organa
seruientia
tantum,
vt
fornaces,
vasaque,
quorum
ope¬
coërcetur,
varie
admouetur
dirigiturque
tum
materia,
tùm
agens,
vt
pati
illa
commode
possit,
hoc
ope¬
rari
feliciter:
Quaedam
&
famulantur
&
efficiunt
simul
actiuis
potentiis,
quale
instrumentum
est
id,
quod
ignem
vocamus.
Sunt
&
quaedam
instrumenta
interna,
quaedam
externa.
Vtraque
etiam
artifex
vsurpat.
Nam
multis
rebus
insitas
potestates
ad
suum
opus
vna
cum
ipsis
adsciscit
vt
in
actum
productae
agant,
quod
institutum
est.
Externa
vero
vasorum,
caeterorumque
farraginem
conficiunt.
Quanquam
autem
apud
Aristotelem
in
4.
Meteor.
Instrumenta
quaedam
aequivoca
dicantur,
quaedam
vnivoca
&
vera,
quae
possunt
efficere
propria
facultate
id,
ad
quod
sunt
destinata,
vt
oculus
viuus
videre:
hoc
tamen
non
conuincit
ex
instrumentorum
classe
exturbanda
esse
vasa
continentia.
Possunt
enim
&
hęc
suum
opus
perficere,
nisi
sint
laesa,
aut
potius
imagines
vasorum,
veluti
olla
picta,
aut
fracta,
vel
serra
lignea
aut
stra
minea.
Tunc
enim
fiunt
aequivoca,
non
cum
formae
rationem
opere
possunt
expedire.
Recte
Aristoteles
in
I.
Politic.
c.
2.
"In
artibus
definitis
necessarium
est.
Subesse
propria
instrumenta,
si
modo
confici
opus
debet.
Eorum
autem
quaedam
sunt
animata,
quadam
inanima,
vt
nauis
est
instrumontum
naudleri
inanime:
Sed
remex
animatum.
Minister
enim
in
artibus
instrumenti
locum
obtinet.
Sic
&
res
possessa
instrumentum
est
ad
vitam:
Possessio
vero
multitudo
instrumen¬
torum
Si
possent
instrumenta
ad
iussum
vel
nutum
Domini
sui
opus
conficere,
quemadmodum
Dadali
aut
Vulcani
tri¬
podes
(vel
lapides
Thebanae
artis)
qui
dicuntur
sponte
sua
in
diuinum
certamen
prodiisse:
Sic
&
pectines
texerent,
&
ple¬
ctra
citharam
pulsarent,
nec
architecti
sane
ministris,
nec
dominis
indigerent
seruis.
Instrumenta
sunt
om,
vtpote
à
quibus
aliquid
fit
praeter
illius
vsum,
vt
à
pectine,
etc."
At
inquis,
quid
ab
olla
fieri
potest,
quid
à
fornace?
Ignem
facere
aliquid
&
serram
certum
est.
Dicimus
vicissim
quorundam
opera
manifestiora
esse,
quorundam
minus:
Et
quaedam
se
habere
formalius,
quaedam
materialius.
Sane
Chymicus
per
fornaces
suas
coctio¬
nes
&
alia
peragit;
per
ampullas
continet,
&c.
Non
minore
iure
instrumentum
est
ouum
Physicum,
quam
pyragra
&
rutabulum.
CAP.
VII.
De
Igni
potentiali
Chymicorum.
Ignis
elementum,
quod
volunt
vna
cum
systoechis,
aëre,
aqua,
terra
mistum
constituere,
tametsi
aliquo¬
ties
scribat
Philosophus
aquam
&
terram
esse
mistorum
materiam,
vnde
in
his
potissimum
est
vita
&
nutritiò
viuentium,
potentia
mistis
inesse,
indeque
post
resolutionem
ad
sua
reuerti
proclamatum
est
in
vulgari
Philosophia
dogma.
Talem
ignem
non
desiderat
Chymicus.
Quae
vero
excellentem
quandam
potestatem
obtinent,
qua
similem
ignis
soluti
impressionem
in
materia
facere
queant,
quanquam
flam¬
mae
nihil
prae
se
ferant,
quin
prima
aggressione
ad
tactum
frigida
occurrant,
cùm
talis
effectus
latitan¬
tem
intus
igneam
vim
prodat,
potentiales
ignes
appellantur,
&
si
qui
apti
sunt,
ad
opera
Chymica
ac¬
commodantur.
Est
autem
horum
quaedam
differentia.
Nam
nonnulla
istam
vim
occultant
penitius:
nonnulla
in
fronte
&
pro
patulo
gerunt.
Illa
indigent
praeparatione
ea,
qua
internus
ignis
ex
centro
in
cutem
superficiemque
protrahatur.
Hoc
assequuntur
vulgo
calcinationibus
seu
vstionibus,
quomodo
ex
lapide
calcario
fit
calx
viua
per
crematuram,
cui
inesse
ignem,
res
loquitur
experimento
caloris,
qui
etiam
inflammare
queat.
Quę
comburi
possunt
in
cineres,
cinefactione
ignem
suum
reddunt,
vt
ligna,
bitumen
&
similia.
Ex
cineribus
aqua
igneas
partes
abluit,
fitque
lixiuium
igneae
facultatis.
Quaedam
nec
in
calcem,
nec
in
cineres
deducuntur,
&
tamen
alteratione
quadam,
vel
potius
mistura
accipiunt
poten¬
tiam
talem,
vt
vrina,
&
aquae
minerales
acres.
Nonnulla
etiam
putrefactione
dicuntur
talia
euadere,
vt
acetum,
quanquam
aliis
hoc
potius
est
ex
latibulis
producere,
subtractis
his,
quibus
antea
occultabatur,
veluti
quando
aqua
decocta
in
fundo
reddit
sedimentum
salsum,
quod
antea
nullo
gustu
poterat
ani¬
maduerti.
Vulgares
Philosophi
persuasum,
habent
ab
externis
ignibus,
quibus
talia
praeparantur
relin¬
qui
impressionem
Empyreumatis
in
materia,
vnde
alterata
igneam
efficaciam
acquirat.
Sane
si
quis
ol¬
faciat
aquas
fortes,
&
flammas
candelarum
halantes,
deprehendat
fere
similem
affectionem;
Et
non
est
absurdum
tam
forte
actiuum
agere
gratia
similitudinis
in
substantia,
vt
ex
non
igni
faciat
ignem,
ex
non
spiritu
quod
tamen
potentia
spiritus
est,
spiritum.
Alteratum
quoque
sequitur
naturam
alterantis.
Quo¬
circa
in
vulgaribus
officinis
terras
crematas
&
alia,
studiose
abluunt
sublaturi
ita
empyreuma,
vti
pu¬
tant.
Et
ad
vsus
certos,
veluti
ad
siccandum
sine
morsu
vlcera
&
vulnera,
ita
praeparatae
terrae,
metallica,
ossa
&
huiusmodi
non
sunt
incommoda.
Sed
intelligendum
est,
agens
conari
sibi
patientem
materiam
similem
reddere,
quantum
potest.
Non
autem
potest
totaliter.
Nihil
enim
mutatur
ita,
quin
recipiat
naturam
prioris,
cum
non
quiduis
in
quoduis
sed
in
determinatum
abeat.
Veruntamen
cum
externi
ignes
mediantibus
spiritibus
agant,
quorum
tanta
est
subtilitas,
vt
facile
penetrent,
&
aliquid
contagii¬
in
ma¬