De
Pyrotechnia
&
affinibus.
solue,
coagula.
Multum
profeceris
si
fortuitum
lapidem
assecutus
fueris
aut
imperfecte
mistum
quid.
Patet
itaque
frigus
perfectè
mistorum
ad
elementa
quidem
referri
posse,
quia
Deus
illa
vsus
est
ma¬
teria
cum
substantias
conderet,
sed
altius
superuenisse
principium;
quod
singulis
suum
tribuit
mo¬
dum.
Vnde
&
tot
proprietates
frigorum
in
mistis,
quot
species
frigidae.
Quod
attinet
frigora
affecta,
seu
foris
immissa,
ea
variè
distingui
possunt,
nec
opus
est
verbis.
Rursus
aliae
distinctiones
emergunt
ex
frigore
simpliciter,
&
comparato.
Potest
aliquid
frigere
hoc
respectu,
calere
illo.
Huius
loci
est
&
graduatum
frigus,
secundum
classes
quatuor,
de
quibus
supra.
Appellatur
aliquando
&
aequiuocum,
respectu
vniuoci
&
simplicis;
aliquando
analo¬
gum.
Aliud
per
se,
aliud
per
accidens:
potentia,
actu.
Et
omnino
quot
modis
calor
distinguitur,
to¬
tidem,
&
frigus.
Itaque
&
rerùm
genera
sequitur,
&
est
frigus
minerale,
animale,
vegetabile,
quia
in
istis
generibus
mistorum
inuenitur.
Est
frigus
meteoricum
spirituale;
est
glaciale.
Quia
etiam
à
ven¬
tis
immittitur
aliunde,
Boreale
est,
Est
Cauri
&
omninò
eorum
ventorum,
qui
ab
occasu
in
ortùm
per
septentriones
disponuntur.
Ita
montanum
dicitur,
&
campestre;
medii
aeris,
vltimi.
Respectu
adhae¬
rentium
qualitatum,
quoddam
humidum
est,
vt
aqueum;
quòddam
siccum,
vt
aereum.
Est
acre,
mite,
niuosum,
pluuiosum.
In
malis
humanis
est
&
febrilis
horror,
rigorque:
Est
frigus
morbosum
in
mor¬
bis
frigidis
phlegmaticis:
Est
senectutis.
Dicas
&
foemineum
quoddam,
cùm
velint
foeminas
frigidiores
esse
maribus,
licet
aliqui
contrarium
affirmarint.
Exanguia
quoque
frigidiora
sanguineis.
Effecta
quo¬
que
augent
discrimina,
quae
mox
attingemus.
Ex
causis
itaque
&
effectis,
subiectis,
adiunctis,
compa¬
tatisque
deducere
frigoris
varietatem
potes.
CAP.
XXI.
De
effectis
frigoris.
Tam
frigus,
quam
calor
magnam
vim
habet
ad
salutem
&
detrimenta
rerum.
Sed
frigus
magis
red¬
diderunt
suspectum,
quia
potius
destructiuum;
cumque
in
calido
&
humido
vita
sit,
actionesque
calore
vigeant;
mors
frigus
habet
comitem,
nec
raro
autorem,
eoque
torpent
actiones.
Sed
excessuum
istud
vituperium
est.
Vtroque
enim
carere
natura
non
potest.
Et
quid
mirùm
propter
scelera
humana
poenas
inde
peti,
vnde
administrari
salus
debuerat?
Seruiunt
Creatori
creaturae,
&
in
iussus
sunt
paratae.
Assint
iam
illi,
qui
frigus
nihil
esse
dicunt.
Malo
suo
cogentur
fateri
potens
actiuum
esse.
Nec
minus
id
sensui
apettum,
quam
calor.
A
calido
&
frigido
passio
(inquit
in
4.
meteor.
5.
Phil.)
aut
praesentia;
aut
ab¬
sentia
eorum,
quanquam
non
simpliciter.
Succedunt
enim
sibi
mutuo
energiae,
nec
vacuum
relinquunt
subiectum,
nec
quiescunt
si
sint
actu.
Sed
frigus
quaedam
per
se
agit,
quaedam
ex
accidente.
Per
se
frige¬
facit.
Frigefactionem
consequuntur
affectiones
multae,
vt
constrictio,
densatio,
induratio,
corruptio,
senectus,
mors,
arefactio,
nutritionis
inhibitio,
&
varia
iuxta
naturam
cuiusque
in
generibus
rerum.
Ex
accidente
etiam
contraria
agit,
&
calefacit,
vrit,
4.
met.
5.
"Actiuum
frigidum,
vt
corruptiuum,
aut
secundum
ac¬
cidens.
Aliquando
enim
&
vrere
dicitur
&
calefacere,
non
vt
calidum
sed
quia
congregat
aut
circum
obsistit
calidum."
conseruat
calorem,
confirmat
robur
(vt
arborum,
sicut
Plin.
ait
li.
17.
c.
3.
si
sit
tempestiuum)
facitque
homi¬
nes
robustos
&
intrepidos,
quales
Germani
&
Scythae
memorantur.
Quin
&
morbos
affert,
&
sanat
quosdam.
Itaque
est
plurimae
vtilitatis
instrumentum:
est
&
multae
noxae,
refertque
quomodo
&
quo
gradu
applicetur
&
agat:
Et
quia
regimen
accipere
ab
arte
potest,
non
tantum
officinae
mechanicae
illud
vsurpant,
sed
&
spagirica,
vti
in
principio
diximus,
gradibs
eius
vtitur
ad
varia,
quomodo
&
medicina,
quae
non
dubitauit
ex
hac
quoque
qualitate
fundamenta
generationis,
morborum
&
salutis
petere.
Tanti
est
frigus.
Agit
autem
diuersa
in
diuersis
subiectis,
ipsumque
quoque
materia
sua
varsatum.
Nos
attinge¬
mus
quaedam.
Quare
&
quomodo
frigus
frigefaciat,
quaeritur.
Callide
nimirum
consuluit
suo
acroaterio
Philo¬
sophus,
excogitando
principia,
quibus
responsis
tandem
omnis
finiretur
quaestio.
Sed
nos
etiam
de
principiis
dubitamus,
in
infinitas
tandem
turbas
illapsuri.
Cur
frigns
frigefacit,
nisi
quia
frigus
est,
&
vi¬
actiua
pollet,
qua
sui
similem
formam
in
susceptiuo
exsuscitare
queat?
Illud
à
forma,
cuius
est
virtus,
dirigitur.
Respondent
alii,
quia
calorem
pellit,
quia
rarefacit,
quia
densatur
in
subiecto.
Nimirum
post
principium
multa
sunt
deinceps.
Dic
ergo
etiam
quia
alterat
patiens
iuxta
suae
naturae
modum:
&
quod
frigefit,
accipit
actum
frigefacientis.
Sed
quiescendum
in
primo
est.
Glaciem
quomodo
fa¬
cit?
Excessu
sui
in
aqua
vel
aqueo
respondet
Philosophus.
Est
enim
glacies
exuperantia
frigoris
in
aqua:
vt
aliis
placet,
aqua
frigore
concreta,
siue
ea
sit
pura,
siue
impura.
Conglaciat
enim
&
vinum,
lo¬
tlum,
acetum,
atramentùm
scriptorium,
&
omnino
in
quibus
est
aquositas
notabilis.
Sed
responsio
ista
aliquod
prius
habet.
Quomodo
enim
excedens
frigus
glaciat?
In
Sectio.
24.
probl.
II.
scribitur,
frigus
humorem
nimio
gelu
absumere,
indurareque
&
vertere
in
lapidem,
quo
modo
narrant
crystallum
gemmam
fieri.
Philosophus
omni
aquae
calorem
asscribit.
Hunc
cum
frigus
vna
cum
vapido
spiritu
excludit
&
exprimit,
quod
relinquitur
mero
frigore
torpescit,
fitque
glacies
dum
consistit.
Exire
ve¬
ro
humidum
aereum
cum
calore,
Plinius
confirmauit
experimento,
quia
glaciei
resolutae
modus
non
respondet
copiae
priori:
Et
quid
est,
quod
facit
frigore
glaciante
dissilire
vasa
vitrea
aut
etiam
lapidea
cap.
62.
&
fictilia,
&
disrumpi
gelata
oua?
Reducto
calore,
resolutaque
consistentia
redit
fluor
aqueus,
sed
iam
longe
imbecilliore
aqua
&
procliui
in
putredines,
nisi
sit
simplicissima.
Nam
congenitum
humidum
calidum
excessit;
Peregrino
redeunte,
quod
ne
sit
sine
Spiritu
vel
secum
infert,
vel
ex
aqua
per
resolu¬
tionem
educit.
Considerent
hoc,
qui
negant
qualitates
exire
de
subiecto.
Nam
per
se
quidem
non
pos¬
sunt;
veruntameu
cum
suo
spiritu
transferri
nihil
prohibet.
In
sectio.
24.
probl.
13.
dicitur,
frigus
externum
calorem
internum
concludere.
Ex
eodem
fundamento
aliqui
petunt
causas
fulminum;
tonitrui
coru¬
scationis,
quia
circumstet
frigus
calorem
inclusum
nubi,
vbi
coactus
sibi
vi
per
obstantem
contrarieta¬
tem
Xx
2
5.
Gen.
an.
3.
2.
Hist.
nat.
cap.
62.