375
De
Exaltationibus.
Praeterea
quae
ex
Didymo
Iohannes
Baptista
Porta
recenset,
nempe
Nitrum,
quod
aiunt
facere
panes
friabiliores
(Fermenti
ratio
in
hoc
exilis
est;
sed
potius
condimenti.)
Vuae
pridie
quam
panis
fiat,
aqua
maceratae,
cumque
in
tumorem
abierint,
expressae,
quod
inde
exit,
pro
fermento
adhibitum
scribitur
panes
facere
iucundiores.
Praeterea
annuum
istud,
quod
sic
conficere
docet:
cum
in
doliis
mustum
ebullierit,
spumo¬
sum
illud,
quod
efferbuit,
acceptum
cum
farina
milii
commiscetur,
&
diligenter
tritum
in
offas
cogi¬
tur,
quas
in
sole
siccatas
loco
humido
reponunt,
&
quantum
requiritur
postea
diuiditur
in
massas.
Plinius
hordeaceos
panes
olim
fermentatos
ait
cicerculae
farinae
admistione,
quod
fieri
potest
&
aliis
flatulentis
calidis,
vt
aqua
ardente
ex
vino,
cereuisia,
medone,
similibusque.
Exaltatur
autem
his
duobus
modis
massa,
vt
eo
melius
digeri,
concoqui
&
mutrire
possit,
fiatque
panis
sapidior,
&
aptior
ad
spiritus
sanguinemque
meliorem.
In
aliquibus
nullum
externum
vsurpa¬
tur
fermentum,
sed
calore
humoreque
dato,
exuscitatur
ex
potentia
interna;
siniturque
ad
suum
ter¬
minum
contendere.
Sed
tempus
requiritur
prolixius,
quod
ideo
notandum,
quia
indicat
tales
esse
res
quasdam,
vt
in
occulto
suum
habeant
fermentum.
Sed
cum
moram
abrumpere
volumus
opusque
accelerate,
actuale
fermentum
addimus
atque
ita
etiam
potentiam
intus
in
conspersione
existentem
maturamus.
Fermentatio
rustica
interdum
à
sola
natura
peragitur,
interdum
arte
adiuuatur:
estque
aliquan¬
do,
adeo
simplex,
vt
potius
feruefactio
vel
digestio
dicenda
sit,
quam
fermentatio.
Veruntamen
Plato
indicat
vrrumque
nomen
accommodari
eidem,
cum
in
Timaeo
scribit,
"τὴν
τῆς
νοτίδος
γεώδους
ὁμοῦ
κινου¬
μένης
καὶ
αἰρομένης,
ζέσιν,
καὶ
ζύμωσιν
ἔπιλην
κληθῆναι,,
humidi
terrei
in
se
moti,
&
tumefacti
feruescentiam
etiam
fermentationem
dici."
Et
haec
congruit
etiam
succis,
&
misturis
quibusdam
humidis.
Sed
agriculturae
doctores
indicant
talem
in
aruis
fieri
solo
exarato,
egesto
&
humefacto,
vel
etiam
stercore
calido
(loco
fermenti)
admisto,
vnde
sequitur
attenuatio,
rarefactio,
tumor
&
dissolutio
tanquam
exemplo
putre¬
factionis
cuius
finis
est
κόπρος.
Non
autem
manet
illa
spirituositas
in
subiecto,
quae
per
fermentatio¬
nem
exorta
est,
sed
secedit,
terminanturque
humida
siccis,
tandem
calore
externo
promouente.
Hinc
intelligitur
cum
non
ad
corruptionem
totalem
instituta
sit,
sed
vt
motus
praebeatur
veluti
in
prima
materia
ad
essentiam,
in
qua
acquisita
est
permanendum;
quandam
fixationem,
&
generationem
vna
esse.
Non
opus
est,
vt
agentia
&
instrumenta
expediamus.
Quomodo
à
vulgo
ad
artem
Chy¬
micam
peruenerit,
consideremus.
Volunt
à
feruore
seu
feruescendo
fermentum
dictum
esse,
quod
massa
feruescendo
crescat;
imo
potius
motu
concepto
agitetur,
spiritibus
exaltetur,
&
his
inter
se
obtritis
exuscitato
calore
similitudo
feruentis
musti
exoriatur.
Fit
itaque
vna
attenuatio,
&
reseratio
naturarum
seu
contritio
quaedam
occulta,
quae
cum
aptissima
sit
ad
extractiones
Chymicas,
in
artem
est
recepta.
Sed
si
manet
in
sua
hac
forma,
potius
dicitur
PVTREFACTIO,
quam
fermentatio:
est¬
que
non
exaltatoria,
sed
praeparatoria
cum
&
sepatet
&
ad
separationem
res
procliues
reddat.
Hoc
autem
est
potius
destruere,
quam
generare.
Quod
enim
soluitur
putrefactione,
corrumpitur.
Atqui
per
se
non
debet
corrumpere
artifex.
Alii
ergo
inseruit
operi,
ad
quòd
per
corruptionem
est
pene¬
trandum.
Vnde
solennis
est
in
Chymia
illa
saluatoris
vox:
"Nisi
granum
tritici
in
terram
coniectum
fuerit
&
computruerit,
solum
manet,
nec
foetura
multiplici
genus
suum
auget
etc."
Est
secundo,
vbi
nec
putrefactio
iure
appellatur,
sed
potius
digestio,
qua
spiritus
ex
coagulo
resolutus
ad
segregandum
euadat
maximè
procliuis;
quale
quid
euenit
in
vino,
&
succis
similibus,
qualeque
ad
imitationem
naturae
instituunt
illi,
qui
aquas
ardentes
conficiunt.
Hic
fit
ἑπανάστασις
quaedam
καὶ
οἴδιμα
adeo,
vt
interdum
rumpantur
vasa,
nisi
respiracula
sint
relicta.
Obseruatum
est
ita
venam
quoque
Marcasitae,
quam
Bismutum
vo¬
cant,
efferbuisse,
vt
triplici
generi
rerum
possit
haec
fermentatio
esse
communis,
&
sic
quoque
in
arte
vsurpari.
Bifariam
discernitur
ex
fine.
Cum
enim
instituitur
spirituum
per
rarefactionem
&
resolutionem
ex
coagulato
exuscitandorum
caussa,
vna
est
eius
ratio:
altera
cum
ad
crasin
in
misto
contendimus,
quale
quid
fit
cum
electuaria,
pilulas
&
in
Chymia
elixyria,
clissosque
solidos
fabricamus.
Sed
est
adhuc
interior
quaedam
&
mystica
fermentatio,
quam
propriè
&
principaliter
in
opere
exaltatorio
intelligunt
Philosophi,
quamque
exaltationem
perfectiuam
instauratiuamque
per
fermentum
possis
dicere.
Riplaeus
ait,
Veram
fermentationem
esse
animae
cum
corpore
incorporationem,
quae
re¬
staurat
ei
naturalem
odorem,
saporem
&
colorem
per
naturalem
inspissationem
rerum
separata¬
rum:
quae
descriptio
indicat
illam
arcanam
comparari
posse
cum
manifesta
digestione
fermentatio¬
neque,
quae
in
misto
fit
ad
formam
mistionis
inducendam,
quasi
sit
species
quaedam
certo
subiecto
definitam.
Res
fermentanda
vocatur
hic
corpus,
quod
alias
sulphur
azymum;
tanquam
conspersio,
seu
φύραμαἢ
μάζα.
Fermentum
est
id,
in
quo
vis
animae
delitescit,
cuius
corpus
simul
vinculi
na¬
turam
habet,
praestatque
coniunctionis
rationem,
quae
requiritur
exactissima
per
familiaritatem
quandam
naturarum:
"Sicut
magnes"
(inquit
idem)
"ad
se
ferrum
trahit:
sic
nostra
terra"
(res
fermentanda,
Elyxir,
sulphur
azymum,
corpus;
varia
enim
habet
nomina)
"per
naturam
deorsum
ad
se
animam"
(nempe
in
fer¬
mento
existentem)
"eleuatam
cum
vento"
(quae
ante
erat
extracta
in
sublimatione,
qua
fixum
fiebat
vola¬
tile)
"trahit".
Memorabile
est
illud
Democriti;
"Natura
naturam
continet;
Natura
gaudet
natura
etc."
quibus
intimam
illam
conformitatem
familiaritatemque
substantiae
inter
vtrumque
vult
designare.
Hinc
etiam
in
se
agunt
mutuo,
quia
se
tangunt,
suntque
determinata
ad
patiendum
propter
aliquam
ab
initio¬
dissimilitudinem,
ex
qua
motus
fieri
debet
ad
similitudinem
actu.
Agens
enim
specie
aduersatur,
sed
genere
est
idem
cum
patiente,
contenditque
ad
similitudinem
sui
in
qua
acquiescit.
Hoc
&
ma¬
gister
indicauit,
cum
scripsit,
"Terra
sine
dubio
est
fermentum
aquae
&
vicissim
aqua
terrae.
Aquam
inquit
esse,
Kkk